Instrumenty finansowe – prezentacja i metody wyceny

Pojęcie instrumentu finansowego

Zgodnie z art. 3 ust. 1 pkt 23 ustawy o rachunkowości przez instrumenty finansowe należy rozumieć kontrakt, który powoduje powstanie aktywów finansowych (tj. aktywów pieniężnych, instrumentów kapitałowych wyemitowanych przez inne jednostki, a także wynikającego z kontraktu prawa do otrzymania aktywów pieniężnych lub prawa do wymiany instrumentów finansowych z inną jednostką na korzystnych warunkach) u jednej ze stron i zobowiązania finansowego (tj. zobowiązania jednostki do wydania aktywów finansowych lub do wymiany instrumentu finansowego z inną jednostką, na niekorzystnych warunkach) albo instrumentu kapitałowego (tj. kontraktu, z którego wynika prawo do majątku jednostki, pozostałego po zaspokojeniu lub zabezpieczeniu wszystkich wierzycieli, a także zobowiązania się jednostki do wyemitowania lub dostarczenia własnych instrumentów kapitałowych, w szczególności udziałów, opcji na akcje własne lub warrantów) u drugiej ze stron pod warunkiem, że z kontraktu zawartego między dwiema lub więcej stronami jednoznacznie wynikają skutki gospodarcze, bez względu na to, czy wykonanie praw lub zobowiązań wynikających z kontraktu ma charakter bezwarunkowy lub warunkowy.

Szczegółowe zasady uznawania, metody wyceny, zakres ujawniania i sposób prezentacji instrumentów finansowych określa rozporządzenie Ministra Finansów z 17.11.2024 r. w sprawie uznawania i metod wyceny oraz ujawniania i prezentacji instrumentów finansowych (Dz.U. z 2024r., poz. 1750).

Uznawanie instrumentów finansowych

Instrumenty pochodne oraz wynikające z instrumentów finansowych aktywa finansowe oraz zobowiązania finansowe wprowadza się do ksiąg rachunkowych na dzień zawarcia kontraktu, bez względu na przewidziany w umowie termin rozliczenia transakcji. Aktywa finansowe pozyskane, w tym nabyte w ramach standaryzowanej transakcji kupna, wprowadzane są do ksiąg, w zależności od przyjętej przez jednostkę metody wyceny, na dzień zawarcia lub na dzień rozliczenia transakcji. Wybrana przez jednostkę metoda ma zastosowanie również w przypadku sprzedaży aktywów finansowych w ramach standaryzowanej transakcji sprzedaży. Wprowadzenie do ewidencji księgowej zobowiązania do udzielenia finansowania oraz prawa do zaciągnięcia finansowania można odroczyć do momentu uruchomienia finansowania. Przedsiębiorca klasyfikuje instrumenty finansowe w dniu ich nabycia lub powstania do następujących kategorii:

• aktywa i zobowiązania finansowe przeznaczone do obrotu,
• pożyczki udzielone i należności własne,
• aktywa finansowe utrzymywane do terminu wymagalności,
• aktywa finansowe dostępne do sprzedaży,
• zobowiązania finansowe inne niż przeznaczone do obrotu.

Przyjęte zasady klasyfikacji instrumentów finansowych do ww. kategorii należy opisać w dokumentacji księgowej. Do aktywów finansowych przeznaczonych do obrotu zalicza się aktywa pozyskane w celu osiągnięcia korzyści ekonomicznych wynikających z krótkookresowych zmian cen oraz wahań innych czynników rynkowych lub z zamiarem zbycia, w krótkim okresie, a także inne aktywa finansowe, bez względu na zamiary, jakimi kierowano się przy zawieraniu kontraktu, jeżeli stanowią one składnik portfela podobnych aktywów finansowych, co do którego istnieje wysokie prawdopodobieństwo realizacji w krótkim okresie zakładanych korzyści ekonomicznych. Przez zbycie aktywów finansowych należy rozumieć także odkupienie tytułów uczestnictwa w instytucjach wspólnego inwestowania przez te instytucje lub wykup certyfikatów inwestycyjnych przez fundusz inwestycyjny. Do aktywów finansowych lub zobowiązań finansowych przeznaczonych do obrotu zalicza się pochodne instrumenty finansowe, z wyjątkiem przypadku, gdy jednostka uznaje zawarte kontrakty za instrumenty zabezpieczające. Do zobowiązań finansowych przeznaczonych do obrotu zalicza się również zobowiązanie do dostarczenia pożyczonych papierów wartościowych oraz innych instrumentów finansowych, w przypadku zawarcia przez jednostkę umowy krótkiej sprzedaży. Aktywa finansowe zaliczone przez jednostkę do przeznaczonych do obrotu, jeżeli przestały być utrzymywane z zamiarem zbycia w krótkim okresie lub przestały być częścią portfela mogą zostać przekwalifikowane do innych kategorii. Aktywa finansowe zaliczone w dniu ich powstania do przeznaczonych do obrotu, które na moment powstania spełniałyby definicję pożyczek udzielonych i należności własnych mogą być przekwalifikowane do kategorii pożyczki udzielonych i należności własnych, jeżeli jednostka ma zamiar i może utrzymać te aktywa w dającej się przewidzieć przyszłości lub do czasu, gdy staną się one wymagalne. Aktywa finansowe zaliczone w dniu ich powstania do przeznaczonych do obrotu mogą być przekwalifikowane do kategorii aktywów finansowych utrzymywanych do terminu wymagalności lub dostępnych do sprzedaży jedynie w okolicznościach wynikających z odosobnionego zdarzenia, które nie podlega kontroli jednostki, nie jest zdarzeniem powtarzającym się i którego nie można było przewidzieć na podstawie racjonalnych przesłanek w momencie początkowego ujęcia instrumentu. Aktywa finansowe zaliczone do kategorii pożyczek udzielonych i należności własnych oraz aktywów finansowych utrzymywanych do terminu wymagalności i dostępnych do sprzedaży nie mogą być przekwalifikowane do przeznaczonych do obrotu. Do pożyczek udzielonych i należności własnych zalicza się:

• niezależnie od terminu ich wymagalności, aktywa finansowe powstałe na skutek wydania krajowych środków płatniczych, walut obcych lub dewiz bezpośrednio na rzecz dłużnika lub emitenta, pod warunkiem że z zawartego kontraktu jednoznacznie wynikają skutki gospodarcze,
• instrumenty finansowe ujmowane w wyniku zawarcia umowy odkupu w zamian za wydanie bezpośrednio zbywającemu krajowych środków płatniczych, walut obcych lub dewiz, jeżeli z zawartej umowy odkupu jednoznacznie wynika, że zbywający nie utracił kontroli nad wydanymi aktywami finansowymi.

Wydanie bezpośrednio na rzecz dłużnika lub emitenta krajowych środków płatniczych, walut obcych lub dewiz obejmuje również przekazanie ich pośrednikowi, który w imieniu i na rzecz dłużnika lub emitenta odpowiednio pozyskuje finansowanie dla dłużnika lub przeprowadza emisję instrumentów dłużnych na rynku pierwotnym. Do pożyczek udzielonych i należności własnych nie zalicza się:

• aktywów finansowych, które spełniają kryteria aktywów finansowych przeznaczonych do obrotu, w tym przeznaczonych do odsprzedaży w krótkim terminie, chyba że spełnione zostały określone warunki (tj. aktywa przestały być utrzymywane z zamiarem zbycia w krótkim okresie lub przestały być częścią portfela, a jednostka ma zamiar i może utrzymać te aktywa w dającej się przewidzieć przyszłości lub do czasu, gdy staną się one wymagalne),
• odkupionych dłużnych aktywów finansowych, w szczególności odkupionych pożyczek, należności, obligacji i innych odkupionych dłużnych papierów wartościowych,
• wpłat dokonanych przez jednostkę w celu nabycia instrumentów kapitałowych nowych emisji, również w przypadku gdy ich nabycie następuje w pierwszej ofercie publicznej lub w obrocie pierwotnym, a także nabycia praw do akcji,
• inwestycji w tytuły uczestnictwa w instytucjach wspólnego inwestowania lub certyfikaty inwestycyjne funduszy inwestycyjnych, a także wpłat dokonanych przez jednostkę w celu nabycia takich aktywów.

Aktywa finansowe, które mają ustalony termin wymagalności spłaty wartości nominalnej oraz których warunki umowne określają prawo do otrzymania w ustalonych terminach korzyści ekonomicznych, w szczególności oprocentowania, w stałej lub możliwej do ustalenia kwocie, niezakwalifikowane do pożyczek udzielonych i należności własnych, kwalifikuje się do aktywów finansowych utrzymywanych do terminu wymagalności, pod warunkiem że jednostka zamierza i może utrzymać te aktywa do czasu, gdy staną się one wymagalne. Warunek ten uważa się za niespełniony, gdy:

• jednostka nie określiła, jak długo zamierza utrzymać dłużne aktywa finansowe lub zamierza utrzymać określone instrumenty przez pewien czas, lecz nie ustala, że zakończenie tego okresu nastąpi w terminie wymagalności,
• kwota możliwa do uzyskania od emitenta (dłużnika) po wykonaniu przez niego opcji kupna (call) jest znacząco niższa od wartości instrumentu wynikającej z ksiąg rachunkowych,
• jednostka nabywa dłużny instrument finansowy z opcją zamiany na instrumenty kapitałowe, chyba że wykonanie tej opcji jest możliwe jedynie w terminie wymagalności ustalonym dla instrumentu dłużnego albo inne uzasadnione okoliczności wskazują na niskie prawdopodobieństwo wykonania tej opcji,
• jednostka nie dysponuje środkami na finansowanie działalności do terminu wymagalności,
• przepisy prawa, statut lub zawarte umowy ograniczają możliwość utrzymania aktywów do terminu wymagalności.

Jeżeli w bieżącym roku obrotowym lub okresie dwóch poprzednich lat obrotowych aktywa finansowe uznane za utrzymywane do terminu wymagalności zostały zbyte, wydane w zamian za inne aktywa, wykonana została opcja sprzedaży lub przekwalifikowano je do innej kategorii, transakcję taką uznaje się za naruszającą ww. warunek. Od dnia przeprowadzenia takiej transakcji jednostka nie zalicza nabywanych aktywów do tej kategorii instrumentów finansowych przez okres pozostały do końca bieżącego roku obrotowego oraz przez dwa następne lata obrotowe. W dniu wykonania takiej transakcji jednostka przekwalifikowuje wszystkie instrumenty finansowe pozostałe w tej kategorii do aktywów finansowych dostępnych do sprzedaży. Jeżeli po zakończeniu okresu, przez który jednostka nie mogła zaliczać aktywów finansowych do kategorii utrzymywanych do terminu wymagalności, jest ona w posiadaniu instrumentów finansowych spełniających warunek utrzymania aktywów finansowych do czasu, gdy staną się one wymagalne, jednostka może przekwalifikować takie aktywa do aktywów finansowych utrzymywanych do terminu wymagalności. Zbycie, wydanie w zamian za inne aktywa, wykonanie opcji sprzedaży lub przekwalifikowanie do innej kategorii aktywów zaliczonych do utrzymywanych do terminu wymagalności nie narusza ww. warunku, w przypadku gdy taka transakcja dotyczyła nieznaczącej wartości aktywów w skali całego portfela lub nastąpiła:

• w dniu bliskim terminowi wymagalności lub
• po dniu, w którym co najmniej 90% wartości nominalnej zostało spłacone albo
• wskutek zdarzeń trudnych do przewidzenia w momencie zaliczenia instrumentu finansowego do aktywów utrzymywanych do terminu wymagalności.